کتاب را بخوانیم یا گوش بدهیم؟
به سراغ پادکستها و کتابهای صوتی میرویم تا پای صحبتهای «فاطمه مردانی»، روانشناس بالینی، فعال حوزه تسهیلگری و مربیگری کیفیت زندگی بانوان از مزایا و معایب این رسانه فراگیر در عصر امروز بشنویم.
گروه زندگی: دنیای امروز دنیای علم است و سرعت و شاید بهقدر چشم برهمزدنی غفلت ما را از قافله رو به حرکت زمانه جا بگذارد. رسانه ابزاری است برای سرعت و بهروز بودن در دانستن و از جمله رسانهها پادکستها هستند که میتوانند با تولیداتی پر محتوا و مستند این دو نیاز عمده را تأمین کنند. اما سؤال اینجاست که گوش سپردن به پادکستها تا چه حد سودمند است؟ گذشته از توجه به محتوای مناسب و گزینش صحیح یک پادکست، آیا اصلاً میتوان این فرایند را یک روش علمی و ارزشمند تلقی کرد؟
*چیستی و چرایی پادکست در زندگی امروز ما
ما در عصر اطلاعات زندگی میکنیم و تمام تکنولوژیها به سمتوسویی میروند که انسان در کمترین زمان و با حداقل تلاش بتواند بیشترین اطلاعات را به دست بیاورد. از همین رو انواع و اقسام رسانهها مثل تلویزیون و یا گوشیهای تلفن همراه به زندگی ما ورود پیدا کردهاند تا دسترسی به اطلاعات مختلف اعم از اخبار، مطالب علمی، مطالب سرگرمکننده و بهطورکلی هر دادهای را که از بیرون به ما میرسد برایمان آسانتر کنند. مردانی در آغاز به معرفی پادکست بهعنوان رسانهای محبوب و پر مخاطب میپردازد:«از جمله رسانههای مطرح و البته بسیار محبوب که شاید بتوان گفت بیشتر قشر فرهیخته و افرادی که خیلی اهل دنبالکردن مطالب سرگرمکننده نیستند جذب آن میشوند پادکستها هستند. رسانه پادکست ضمن اینکه ممکن است بهندرت محتواهای سرگرمکنندهای هم داشته باشد غالباً شامل مطالب آموزشی و کتابهای صوتی میشود که میتواند بسیار وسوسهکننده باشد. بهخصوص برای کسانی که وقت یا حوصله برای تهیه کتاب و یا مطالعه آن را ندارند و همچنین افرادی که نمیتوانند بهصورت حضوری و یا آنلاین در دورههای آموزشی و کلاسهای مختلف شرکت و یا در مورد موضوعات این دورهها تحقیق و مطالعه کنند، راحتترین حالت ممکن گوشدادن به یک پادکست با موضوع موردنظر است.»
*اینجا سرعت، کیفیت و تمرکز را کم میکند
فعال حوزه تسهیلگری و مربیگری کیفیت زندگی بانوان در بیان آفت سرعت در زندگی امروز میگوید: «از طرف دیگر ما در عصر سرعت زندگی میکنیم و انسان هر روز در جستجوی راهکاری است که بتواند در کمترین زمان، بیشترین میزان بهرهوری را داشته باشد و انگار این مسئله تبدیل به یک عادت شده است؛ اینکه ما همه کارهایمان را روی دور تند زدهایم و خیلی از آنها را با سرعت، عجله و گاه همزمان با هم پیش میبریم بهگونهای که به نظر میرسد در فرمانی که برای انجام امور به مغز ما صادر میشود مغز دائماً احساس میکند در شرایط اضطرار قرار دارد. چراکه ما با اضطرار ظرف میشوییم، با اضطرار راه میرویم، به فرزندمان غذا میدهیم، و بهطورکلی میتوان گفت تقریباً غالب کارهایمان را باعجله و یا به طور همزمان انجام میدهیم. مردانی در بیان آسیبهای موجود در اینگونه رفتارها میگوید:« این رفتارها باعث کاهش تمرکز میشود.زیرا میزان دقت، توجه و تمرکزی را که به طور معمول برای یک کار میگذاشتیم الان بین چندین کار تقسیم میکنیم و در نتیجه هر فعالیت را با حداقل تمرکز ممکن انجام میدهیم. مثلاً ممکن است در همان لحظهای که مشغول صحبت با تلفن هستیم بر انجام تکالیف فرزندمان هم نظارت کنیم و حتی ممکن است ضمن اینکه این دو کار را با هم انجام میدهیم در خانه قدم بزنیم و دور و اطراف را جمعوجور کنیم! یعنی در واقع همزمان سه کار را باکیفیت و تمرکز کم پیش میبریم.»
* پادکست ها عملکرد هورمونی را مختل می کنند!
این کارشناس در ادامه می گوید:«وقتی ما کارهایمان را بهطور همزمان و با عجله انجام میدهیم یک پیغام اضطرار به مغز فرستاده میشود که بدن از عجله و شتابی که از کار ما دریافت میکند اصطلاحاً خودش را در شرایط جنگ و گریز میبیند و شروع به ترشح هورمون «کورتیزول» میکند. این هورمون اضطراب و استرس را در بدن بالا میبرد.فکر کنید خانم خانه به طور دائم مسئولیتهای پر فشار خانه را بر عهده دارد حالا شاید در بین انجام کارها زمانی را هم به سپری کردن فراغت بپردازد. مثلا با تماشای تلویزیون، کار کردن با گوشی تلفن همراه و حتی نشستن روی مبل به قصد استراحت و انجام ندادن هیچ گونه کار و فعالیتی اما از طرف دیگر تحمل فشار مسئولیتهای روزمره بدن را در شرایط اضطراب قرار میدهد و در اثر ترشح بیش از حد هورمون کورتیزول بدن دچار احساساتی مثل افسردگی اضطراب و عدم تمرکز میشود.»
*معایب گوش دادن به پادکست در ضمن مزایای این رسانه نوین
مردانی در معرفی معایب رسانه شنیداری پادکست میگوید:« اما در عین حال پادکستها میتوانند معایبی هم داشتهباشند. از جمله اینکه ما را به انجام دادن چندگانه و همزمان کارهایمان مثل ظرف شستن و مرتب کردن خانه وادار میکند.»
*اعتیاد از جنس اندیشمندانه و با کلاس!
مردانی در ادامه میگوید: « از دیگر معایب این رسانه این است که گوشدادن بهصورت مداوم به پادکست و انجام فعالیتهای روزمره باعث میشود ما به محتواهای صوتی اعتیاد پیدا کنیم و تمام تمرکزمان را روی یک کار بگذاریم و حالت چندوجهی مان را که برای زندگی انتظار داریم از تعادل خارج شود. چرخه زندگی ما شامل قسمتهای مختلفی میشود. مثلاً یک قسمت سرگرمی است که میتوانیم با مهمانی رفتن، صحبتکردن با دوستان، خانواده، ورزشکردن، استراحت، ارتباطات و… همچنین حوزههای شغلی، تعهدات و مسئولیتهایمان که باید در زندگی آنها را به طور متعادل پیش ببریم و وقتی به یک کار مثل گوشدادن به پادکست که خیلی ظاهر فرهیخته طوری دارد اعتیاد پیدا میکنیم؛ به عبارتی آن را از حد اعتدال خود خارج میکنیم و تبدیل به یک عادت اعتیادآور میشود، باعث میشود تعادل این چرخه زندگی به هم بخورد و این بهسلامت روان ما آسیب خواهد زد.»
*پادکستها مارا به دنیای درون میکشند
دلایلی که تا اینجا مطرح کردیم یک سری دلایل کلی است که میتواند در اثر استفاده نادرست، بیش از اندازه و مدیریت نشده از پادکستها اتفاق بیفتد. فعال حوزه تسهیلگری و مربیگری کیفیت زندگی بانواندر بیان اصلیترین آسیب پادکست میگوید: « پادکستها انسان را از حضور و بودن در لحظه و توجه و تمرکز لازم بر اموری که در روزمره انجام میدهد دور میکنند و او را از دنیای بیرونی به دنیای درونی خود میبرند. به طور مثال من بهعنوان یک مادر در حین فعالیتهای روزمره مشغول گوشدادن به پادکست هستم که فرزندم با من حرف میزند. قطعاً در چنین لحظهای با یک رفتار بسیار بیکیفیت و در واقع از سر گذراندن مواجه میشود. چرا که مادر تمرکز کافی روی صحبتهای فرزندش ندارد و هوش و حواسش به شنیدن مطالب پادکست است.» همینطور زمانی که مشغول پیادهروی، مرتبکردن خانه و انجام مسئولیتهای روزمره و بهطورکلی فعالیتهایی هستیم که در دنیای بیرونی انجام میشود، گوشدادن به یک پادکست ما را از تجربهکردن این فعالیتهای بیرونی دور و درگیر دنیای درونی میکند. در واقع حضوری که بایدوشاید در زندگی نداریم و انگار از صبح که بیدار میشویم فقط ۵۰ درصد توجه به زندگی و خانواده است و ۵۰ درصد دیگر در سروگوش خودمان و این مسئله علاوه بر اینکه میتواند کیفیت روابط و گرمای محیط خانواده را کاهش دهد بر روی عدم تمرکز و انجام دقیق و درست کارها نیز تأثیر بسزا دارد و سبب میشود سلامت روان ما بهشدت آسیب ببیند.»
*رهایی ذهن به شیوه نوین !
مردانی با اشاره به این مسئله که همیشه شنیدهایم میگویند مواد مخدر فکر آدم را از مشکلات زندگیاش منحرف میکند، میگوید: « وقتی مغز از لحظه و از دنیایی که در آن لحظه با آن مواجه است دور و وارد دنیای درونیاش میشود حسی شبیه به فردی را تجربه میکند که به یک ماده مخدر اعتیاد دارد.وقتی فعالیتی مثل گوشدادن به یک پادکست را از تعادل خودش خارج کنیم و دائم یک گوشی در گوشمان بگذاریم در واقع تمام تجربههایی که داریم در طول روز آنها را زندگی میکنیم از خودمان دریغ میکنیم و تمرکزمان را به فضای درونی خود میبریم.»
*در هم ریختن تعادل ترشح کنندههای عصبی در بدن
این کارشناس روانشناسی بالینی در تشریح اعتیادآور بودن پادکستها همچون اعتیاد به فضای مجازی میگوید:«سرتونین یک انتقالدهنده عصبی است و نقش مهمی در سرزندگی ما دارد که ترشح آن با این سبک زندگی میتواند مختل شود و از آن طرف ممکن است مدار دوپامین که مرکز پاداش مغز است بهشدت تحریک شود و ما دچار اعتیاد به مدار دوپامین شویم و دیگر سرزندگیونشاط همیشگی را نداشته باشیم. فقط بخواهیم مثل یک آدم معتاد _البته اعتیاد انواع مختلفی دارد_ مرکز پاداش مغزمان را با دادن مطالب جدید از پادکست درگیر نگه داریم. همان اتفاقی که موقع چرخیدن در فضای مجازی، تماشاکردن ویدئو و یا دیدن و خواندن مطالب سرگرمکننده میافتد و حالا درمورد پادکستها با یک برچسب فرهیخته بودن رخ میدهد. در واقع دقیقاً همان اتفاقی است که درباره اعتیاد به گوشی میافتد؛ مدار سرتونین کمرنگ میشود، سرزندگی از ما دور میشود، مدار دوپامین بهصورت افراطی در مغز ما فعال میشود و مرکز پاداش دائم کار میکند و درنتیجه یک تجربه اعتیادآور را بهتماممعنا تجربه میکنیم.»
*ماندگاری در ذهن، تضمینی ندارد
مردانی در ادامه می گوید:«از دیگر معایب گوشدادن به پادکست یادگیری نامطلوب است. به طور مثال وقتی به فایل صوتی یک کتاب گوش میدهیم تمرکزمان بسیار کمتر از زمانی است که آن کتاب را میخوانیم و یا نسبت به زمانی که در کلاسی حضور داریم و آموزش میبینیم. این مسئله سبب میشود علیرغم اینکه ما احساس میکنیم کتاب موردنظر را بهطور کامل گوش دادیم، اما با تمرکز کمتر و در شرایطی که مغز درگیری کمتری با آن محتوا پیدا کرده است، یادگیری مطلوب ما، اتفاق نمیافتد و همچنین ازآنجاکه درگیرشدن مغز هنگام گوشدادن به پادکست خیلی کمتر است در نتیجه احتمال اینکه آن مطلب در حافظه ماندگار باشد بسیار کمتر است.»
*دادههایی که زاییده افکار و عقایدی شخصیاند
کارشناس و فعال حوزه تسهیلگری و مربیگری کیفیت زندگی بانوان تأکید می کند:«همچنین در مورد پادکستها اعتبار مطلب بسیار مهم است و ضعف در این زمینه از دیگر معایب این رسانه محسوب میشود. ازآنجاکه پادکستها محتواهایی هستند که تحت برندهای مختلف تولید میشوند، گاهی وقتها ممکن است اطلاعات نادرست و یا اطلاعاتی که مخلوط با عقاید شخصی گوینده و یا با اطلاعات و دادههایی که خیلی اعتبارشان سنجیده نشده و صحت آن تأیید نشده است مخلوط شود. در نتیجه یک پادکست میتواند به لحاظ عدم درستی و صحیح بودن اطلاعات باعث گمراهی شنونده باشد.»
*به خودتان اجازه بدهید گاهی حوصلهتان سر برود!
اگرچه که در زندگی ما مشکلاتی وجود دارد، اگرچه گاهی وقتها خیلی از کارها حوصله سر بر هستند، اگرچه همه کارهایی که انجام میدهیم یا تمام اتفاقاتی که در طول روز برای ما میافتد خوشایند نیست اما این حقیقت زندگی ماست. حتی حوصله سررفتن میتواند برای مغز بسیار مفید باشد! مردانی با این توضیحات چالشهایی همچون سررفتن حوصله را فرصتی مفید برای فعالیتهای مغز در جهت ایجاد یک زندگی باکیفیت میداند و میگوید:«وقتی به خودمان فرصت این را میدهیم که حوصلهمان سر برود در واقع در حال تجربه یک مکث هستیم و فکر میکنیم حالا که حوصلهمان سر رفته است چطور میتوانیم زمانمان را باکیفیت و لذت سپری کنیم. ممکن است تصمیم بگیریم از یک دوست دعوت کنیم تا به خانه ما بیاید. شاید هم تصمیم بگیریم خانوادگی برای تفریح بیرون از منزل برویم. ولی وقتی ما این فرصت را به مغز نمیدهیم که این تجربه حوصله سررفتن را داشته باشد و آن را بهواسطه پادکست، گوشی یا هر نوع سرگرمی دیگری که ما را از فضای بیرون دور میکند و به فضای فردی و درونی خودمان میبرد پر میکنیم درواقع بهسلامت روان خود ضربه میزنیم همچنین وقتی درگیر چالشهای زندگی نمیشویم و خودمان را از آنها دور میکنیم در واقع یک جور مکانیسم فرارکردن از زندگی را در پیش گرفتهایم و باتجربه نکردن اینها برخلاف تصور بازهم زمینه آسیب به روان خود را فراهم میکنیم.»
*راهگشای بهرهوری در فرصتهای محدود
چطور میشود به طور مفیدی از این پادکستها استفاده کرد؟ مردانی با طرح این پرسش میگوید:«اما نباید مزایای پادکستها را هم نادیده گرفت. برای کسانی که فرصت مطالعه ندارند پادکست و گوشدادن به کتابهای صوتی میتواند راه مناسب و آسانی برای بهدستآوردن اطلاعات و مطالب موردنظر باشد. پادکستها ضمن اینکه میتوانند سرگرمکننده باشند، چنانچه ما باوجوداینکه خود را در فرایند رشد و یادگیری میبینیم اما فرصت کافی برای رسیدن به احساس دانش و بهرهوری نداشته باشیم، راهگشا و حلال مشکل خواهند بود.»
*چطور این رسانه را به خدمت خود در بیاوریم؟
این کارشناس معتقد است برای استفاده مناسب و مفید از رسانه پادکست، باید زمان را مدیریت کنیم. او می گوید:«میتوانیم گاه در طول روز هنگام انجام بعضی فعالیتها که حوصله را سر میبرند و یا تمایل به انجامشان نداریم، شنیدن یک پادکست را در نظر بگیریم. مثلاً من از ظرف شستن خوشم نمیآید. مرتبکردن خانه حس خوشایندی برایم ندارد یا اینکه دوست دارم هر روز پیادهروی کنم ولی کسی را ندارم که همراهیام کند و این مسئله باعث سررفتن حوصلهام میشود. در این مواقع میتوانیم وقتی را برای خودمان تعیین کنیم. مثلاً روزی یک ساعت، حالا بنا بر تجربه و زندگی فردی خود، فعالیتی را با گوشدادن به پادکست همراه کنیم و این میتواند یک روتین خوشایندی در زندگی ما باشد. مثلاً ظرف شستن را دوست نداریم. به پادکست گوش میدهیم و ظرف میشوییم اما میدانیم که فقط قرار است ظرف شستن را برای خود خوشایند و قابلتحمل و دلپذیر کنیم، نه اینکه بهصورت اعتیاد ما را از بستر زندگی دور کند و اتفاقاً میتواند یک تجربه خوشایند باشد و یک استفاده کارآمد از این تکنولوژی که اتفاقاً خیلی هم میتواند برای ما کارآمد باشد استفاده کنیم و لذتش را ببریم.»
*تعادل؛ شرط موفقیت و سلامت روان خانواده
مردانی در پایان با تأکید بر رعایت تعادل در همه امور میگوید: « بهطورکلی هیچ سرگرمی و فعالیتی را نباید از تعادل خود خارج کنیم و باید زندگی را با تمام تلخیها و ناخوشایندیهایی که دارد تماموکمال زندگی کنیم. لحظه حال را درک کنیم و این همان چیزی است که بهسلامت روان ما بسیار کمک میکند و هر چیز اعتیادآوری که میخواهد ما را از تجربه زندگی دور و در فضای درونیمان مخمور کند و اجازه ندهد ما هر چیز خوشایند یا ناخوشایندی را در زندگیمان تجربه کنیم قطعاً تعادل مدارهای شیمیایی مغز ما را به هم میزند و به اضطراب، افسردگی و مشکلات سلامت روان منجر میشود.»
